Gıybet: İslam’da Kardeşliği Bozan Büyük Günah

   

Gıybet Nedir?

Gıybet; bir kimsenin arkasından, hoşlanmayacağı sözleri söylemek demektir. İslam dini insanların şerefini, haysiyetini ve onurunu korumayı emretmiştir. Bu sebeple başkasının kusurunu araştırmak, onu insanların yanında küçük düşürmek veya arkasından konuşmak büyük günahlardan sayılmıştır.

Gıybet sadece söz ile olmaz. İşaretle, mimikle, yazıyla veya ima yoluyla bir insanı küçümsemek de gıybet kapsamına girer. İnsan bazen bunu şaka zanneder; fakat Allah katında ağır bir sorumluluk doğurabilir. Çünkü dil küçük görünse de insanı ya cennete yükseltir ya da cehenneme sürükler.

  Kur’an’da Gıybet

Gıybet Hakkındaki Büyük Uyarı

Ayet 

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ ۖ وَلَا تَجَسَّسُوا وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُم بَعْضًا ۚ أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَن يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا فَكَرِهْتُمُوهُ ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ ۚ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَّحِيمٌ 

“Ey iman edenler! Zannın çoğundan sakının. Çünkü zannın bir kısmı günahtır. Birbirinizin gizli hâllerini araştırmayın. Biriniz diğerinizi arkasından çekiştirmesin. Sizden biri ölü kardeşinin etini yemekten hoşlanır mı? İşte bundan tiksindiniz. Allah’tan korkun. Şüphesiz Allah tövbeyi çok kabul eden, çok merhamet edendir.”

(Hucurât Suresi 12)

Ayetin tefsiri 

Bu ayet, İslam ahlakının temel taşlarından biridir. Allah Teâlâ burada üç büyük kötülüğü peş peşe yasaklamıştır: kötü zan, insanların kusurunu araştırmak ve gıybet etmek.

İlk olarak kötü zan yasaklanmıştır. Çünkü insan kalbinde başlayan kötü düşünceler zamanla dile ve davranışa dönüşür. Bir mümin kardeşi hakkında delilsiz şekilde kötü düşünmek, kalpte kin ve düşmanlık oluşturur.

Daha sonra “tecessüs” yani insanların gizli hâllerini araştırmak yasaklanmıştır. İslam dini insanların ayıplarını örtmeyi emreder. Başkasının gizli kusurunu bulmaya çalışmak kalbi karartan kötü bir ahlaktır.

Ardından gıybet, son derece ağır bir benzetmeyle anlatılmıştır: 

• “Ölü kardeşinin etini yemek.” Bu teşbih insan ruhunu sarsacak kadar büyüktür. Çünkü ölü kişi kendini savunamaz. Gıybet edilen insan da arkasından konuşulurken kendini savunamaz. Ayrıca insan eti yemek nasıl tiksindirici ise, müminin onurunu çiğnemek de Allah katında öyle çirkindir.

İmamlar ve müfessirler bu ayetin, gıybetin büyük günahlardan olduğuna açık delil olduğunu söylemişlerdir. Ayetin sonunda tövbe kapısının açık tutulması ise Allah’ın rahmetinin büyüklüğünü göstermektedir.

İnsanları Küçümsemenin Yasaklanması 

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِّن قَوْمٍ عَسَىٰ أَن يَكُونُوا خَيْرًا مِّنْهُمْ 

“Ey iman edenler! Bir topluluk başka bir toplulukla alay etmesin. Belki de alay edilenler kendilerinden daha hayırlıdır.”

(Hucurât Suresi 11)

Ayetin kısa özeti

Gıybet çoğu zaman kibirden doğar. İnsan kendini üstün gördüğünde başkalarının kusurlarını konuşmaya başlar. Bu ayet ise gerçek üstünlüğün mal, makam veya görünüşle değil; takva ile olduğunu öğretmektedir.

Nice fakir insan Allah katında çok değerlidir. Nice zengin ve güçlü kişi ise kibir sebebiyle helake yaklaşmıştır. Bu yüzden mümin başkasını küçümsemekten sakınmalıdır.

  Hadislerde Gıybet

Peygamberimizin Gıybet Tarifi

Hadis 

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: أَتَدْرُونَ مَا الْغِيبَةُ؟ قَالُوا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، قَالَ: ذِكْرُكَ أَخَاكَ بِمَا يَكْرَهُ 

Peygamber Efendimiz ﷺ şöyle buyurdu:

“Gıybet nedir bilir misiniz?” Sahabeler: “Allah ve Resûlü daha iyi bilir.” dediler. Bunun üzerine Efendimiz ﷺ:

“Kardeşini hoşlanmayacağı şeyle anmandır.” buyurdu.

(Sahih Müslim)

Hadisin Açıklaması

Bu hadis gıybetin en açık tarifidir. Bir insan hakkında söylenen söz doğru olsa bile, eğer o kişi bunu duymaktan hoşlanmayacaksa bu gıybettir. Eğer söylenen şey doğru değilse bu defa hem gıybet hem iftira olur.

Bazı insanlar “Ama söylediklerim doğru.” diyerek kendini savunur. Oysa Peygamber Efendimiz ﷺ bunun zaten gıybet olduğunu açıklamıştır. Çünkü mesele sözün doğru olması değil, mümin kardeşin onurunun korunmasıdır.

Bu hadis Müslüman toplumda güven ortamını korumayı hedefler. Gıybet yaygınlaştığında dostluklar bozulur, kardeşlik zayıflar ve insanlar birbirine güvenemez hâle gelir.

Gıybetin Ahiretteki Durumu 

لَمَّا عُرِجَ بِي مَرَرْتُ بِقَوْمٍ لَهُمْ أَظْفَارٌ مِنْ نُحَاسٍ يَخْمِشُونَ وُجُوهَهُمْ وَصُدُورَهُمْ فَقُلْتُ مَنْ هَؤُلَاءِ يَا جِبْرِيلُ؟ قَالَ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ لُحُومَ النَّاسِ وَيَقَعُونَ فِي أَعْرَاضِهِمْ 

Resûlullah ﷺ buyurdu:

“Miraç gecesinde bakırdan tırnakları olan birtakım insanlar gördüm. Yüzlerini ve göğüslerini tırmalıyorlardı. ‘Ey Cebrâil! Bunlar kimdir?’ diye sordum. Cebrâil:

‘Bunlar insanların etlerini yiyen ve onların namuslarına dil uzatan kimselerdir.’ dedi.”

(Sünen Ebû Dâvûd)

Hadisin Genel Açıklaması

Bu hadis gıybetin manevi çirkinliğini gözler önüne sermektedir. Dünyada dilini kontrol etmeyen insanın ahirette pişmanlığı çok ağır olacaktır. İnsanların şerefine saldıran kişiler, yaptıkları kötülüğün karşılığını acı bir şekilde görecektir.

Müfessirler ve âlimler, bu tür hadislerin insanları korkutmak ve toplumu manevi hastalıklardan korumak için büyük hikmet taşıdığını söylemişlerdir.

  Gıybetin Genel Sebepleri

Kibir ve Kendini Üstün Görmek

Bazı insanlar başkasının kusurunu anlatarak kendini üstün göstermeye çalışır. Bu ise kalpteki kibirin işaretidir.

Öfke ve Kin

Kızgınlık anında insanlar birbirinin arkasından konuşabilir. Bu durum zamanla düşmanlığa dönüşür.

Ortama Uyum Sağlama

Bazı kişiler bir toplulukta dışlanmamak için gıybete katılır. Oysa harama ortak olmak kişiyi kurtarmaz.

Mizah ve Eğlence

İnsanları güldürmek için başkalarını küçümsemek çok tehlikelidir. Dinimiz başkasının onurunu eğlence konusu yapmayı yasaklamıştır.

   Gıybetin Zararları

Kalbi Karartır

Gıybet eden insan zamanla merhametini kaybeder. Kalbi katılaşır ve ibadetlerden lezzet alamaz.

Sevapları Yok Eder

Âlimler gıybetin sevapları tüketen büyük günahlardan olduğunu söylemiştir. Kıyamet günü kişinin sevapları, hakkına girdiği insanlara verilebilir.

Toplumu Bozar

Ailelerin dağılması, dostlukların bitmesi ve insanların birbirine düşmesi çoğu zaman dil yüzündendir.

Gıybetle İlgili  İbretlik Olaylar

Hasan-ı Basrî’nin Tavrı

Hasan-ı Basrî hakkında anlatılır:

Bir adam sürekli onun gıybetini yapıyordu. Hasan-ı Basrî Hazretleri ise ona kızmak yerine bir tabak hurma gönderdi. Adam şaşırınca şu cevabı verdi:

• “Duydum ki sevaplarını bana hediye ediyormuşsun. Ben de sana teşekkür etmek istedim.”

Bu olay büyük âlimlerin nasıl yüksek ahlaka sahip olduğunu göstermektedir. Çünkü onlar intikam yerine affı tercih ederlerdi.

Hz. Âişe Validemizin İnce Uyarısı

Hz. Aişe validemizin yanında bir kadın hakkında konuşuluyordu. Kadının boyunun kısa olduğuna dair küçümseyici bir ifade kullanıldı. Bunun üzerine Peygamber Efendimiz ﷺ şöyle buyurdu:

• “Öyle bir söz söyledin ki, denize karışsa denizin rengini değiştirirdi.”

Bu olay, insanların küçümseyerek söyledikleri küçük sözlerin bile Allah katında ne kadar ağır olabileceğini göstermektedir. İnsan bazen bir kelimeyi önemsiz görür; fakat o söz bir müminin kalbini kırabilir. İslam ahlakı, insan onurunu korumayı büyük bir ibadet saymıştır.

Hz. Ömer’in Gıybet Meclisine Müdahalesi

Hz. Ömer bir gün insanların bir kişiyi çekiştirdiğini duydu. Hemen yanlarına giderek şöyle dedi:

• “Eğer söylediğiniz doğruysa gıybet ettiniz, yalan ise iftira ettiniz.”

Oradakiler başlarını öne eğip sustular. Çünkü her iki durumda da büyük günah işlediklerini anladılar.

Bu olay Müslümanın konuşmadan önce düşünmesi gerektiğini öğretir. Bir söz ya hayırdır ya da kişiye zarar getirir. Bu yüzden dilini korumak büyük bir ibadettir.

İmam Şâfiî’nin Hikmeti

İmam Şafii bir gün yanında başka bir insanın kötülendiğini duydu. Bunun üzerine şöyle dedi:

• “Kalbini gıybetten temizle. Çünkü gıybet, iyi amelleri ateşin odunu yediği gibi yer.”

Bu söz insanların sadece ibadetle değil, güzel ahlakla da Allah’a yaklaşacağını göstermektedir. Nice insan vardır ki çok ibadet eder; fakat dili yüzünden sevaplarını kaybeder.

İmam Gazâlî’nin Öğrencisi

İmam Gazali’nin talebelerinden biri sürekli insanların kusurlarını konuşurdu. Bir gün hocası ona bir tabak tatlı gönderdi ve şöyle dedi:

• “Bugün kimi çekiştirdiysen, sevaplarını bize gönderdiğin için teşekkür ederiz.”

Talebe bu sözden çok etkilendi ve ağlamaya başladı. O günden sonra diline dikkat etmeye çalıştı.

Bu olay, gıybetin aslında kişinin kendi ahiret sermayesini tükettiğini anlatmaktadır.

Çobanın Sözü

Eskiden bir köyde insanlar sürekli bir çobanın arkasından konuşur, onun fakirliğiyle alay ederlerdi. Bir gün köy büyüklerinden biri çobana:

• “Senin hakkında kötü konuşuyorlar, niçin cevap vermiyorsun?” dedi.

Çoban şöyle cevap verdi:

• “Onların dili benim amel defterimi dolduruyorsa neden kızayım?”

Bu söz herkesi derin düşünceye sevk etti. Çünkü insanlar çoğu zaman başkasına zarar verdiğini zannederken aslında kendi ahiretlerini yıkmaktadır.

Gıybet Eden Tüccar

Bir tüccar vardı. Namaz kılar, sadaka verirdi; fakat insanları sürekli çekiştirirdi. Bir gece rüyasında sevaplarının insanlara dağıtıldığını gördü. Korkuyla uyanıp bir âlime gitti.

Âlim ona şöyle dedi:

• “Dilini korumadıkça ibadetlerin seni tam kurtaramaz.”

Bunun üzerine adam büyük pişmanlık duydu ve yıllarca insanlara karşı diliyle işlediği günahlardan dolayı tövbe etti.

Bu olay, sadece ibadet etmenin yeterli olmadığını; kul hakkından da sakınmak gerektiğini göstermektedir.

Gıybet Meclisini Terk Eden Genç

Bir genç arkadaş ortamında sürekli insanların çekiştirildiğini fark etti. Başta sessiz kaldı; fakat zamanla kalbinin karardığını hissetti. Bir gün meclisten kalkıp şöyle dedi:

• “Bir insan burada olsaydı yüzüne söyleyemeyeceğimiz sözleri arkasından konuşmayalım.”

Arkadaşları önce şaşırdı; sonra utanıp sustular.

Bazen bir kişinin güzel tavrı bütün ortamın değişmesine vesile olabilir.

Dilin Tehlikesini Anlayan Adam

Bir adam sürekli “Ben kimseye zarar vermiyorum.” derdi. Fakat diliyle insanları küçümserdi. Yaşlı bir âlim ona bir yastık verip:

• “Bunu parçala ve içindeki tüyleri rüzgâra bırak.” dedi.

Adam bunu yaptı. Sonra âlim:

“Şimdi hepsini geri topla.” dedi.

Adam bunun imkânsız olduğunu söyleyince âlim şöyle buyurdu:

• “İnsanların arkasından söylediğin sözler de böyledir. Bir kez yayıldı mı geri toplamak çok zordur.”

Bu olay dil yarasının ne kadar ağır olduğunu anlatmaktadır.

Gıybetten Kaçınan Salih Kadın

Salih bir kadın vardı. Yanında insanlar sürekli başkalarını konuşurdu; fakat o ya konuyu değiştirir ya da susardı. Kendisine bunun sebebi sorulunca şöyle dedi:

• “Ben kendi kusurlarımla uğraşmaktan başkalarının kusuruna bakmaya vakit bulamıyorum.”

Gerçek mümin önce kendi nefsini düzeltmeye çalışır. Başkalarının ayıplarıyla meşgul olmak ise insanı gaflete sürükler.

Âlimin Son Nasihati

Vefatı yaklaşan bir âlime öğrencileri:

“Bize son nasihatin nedir?” diye sordular.

O da şöyle dedi:

• “Namazınıza dikkat edin ve dilinizle insanların kalbini kırmayın. Çünkü nice insan vardır ki dili yüzünden helak olmuştur.”

Bu nasihat öğrencilerin kalbine öyle işledi ki yıllarca birbirlerinin arkasından konuşmamaya dikkat ettiler.

Kardeşliğin Bozulduğu Köy

Bir köyde insanlar sürekli birbirinin arkasından konuşurdu. Zamanla dostluklar bozuldu, akrabalar birbirine küstü. Köyün yaşlı imamı bir hutbede şöyle dedi:

• “Bu köyü düşman değil, dilleriniz yıkıyor.”

O günden sonra insanlar tövbe etmeye başladı ve birbirleri hakkında güzel konuşmaya gayret etti.

Bu olay gıybetin sadece bireyi değil, toplumu da çökerten büyük bir afet olduğunu göstermektedir.

Gıybetten Korunmanın Yolları

Dilini Kontrol Etmek

İnsan konuşmadan önce sözünün faydalı mı zararlı mı olduğunu düşünmelidir. Tartıp öyle konuşmalı ve sözlerinin nereye gideceğini ölçmelidir.

Kusurları Örtmek

Mümin kardeşinin ayıbını örten kimsenin ayıbını Allah da örter. Kardeşinin kusurunu örtki Allah'ta senin kusurlarını örtsün ve kimseye duyurmasın.

Salih Ortamlar Seçmek

Sürekli gıybet yapılan ortamlardan uzak durmak gerekir. 

Not: Özellikle günümüzde kahveler düğünler maçlar hepsi gıybet yuvası olmuştur. Öyle ortamlarda çok dikkatli olmamız gerek .

Ölümü Hatırlamak

İnsan bir gün Allah’ın huzurunda hesap vereceğini düşünürse diline daha dikkat eder.

Gıybetten Sonra Ne Yapılmalı?

Gıybet eden kişi samimi tövbe etmelidir. Allah’tan bağışlanma istemeli ve bir daha aynı günaha dönmemeye çalışmalıdır. Eğer mümkünse gıybet ettiği kişiden helallik istemesi güzel görülmüştür. Ayrıca onun hakkında dua etmek ve güzel söz söylemek de tavsiye edilmiştir.

Genel Değerlendirme

Gıybet küçük görülen ama sonuçları çok ağır olan günahlardandır. İslam dini insanların şerefini korumayı emretmiş, dili kötü sözlerden sakındırmıştır. Müminin görevi başkalarının kusurunu araştırmak değil; kendi nefsini düzeltmektir.

Dilini koruyan insan hem dünyada huzur bulur hem de ahirette büyük pişmanlıklardan kurtulur. Çünkü güzel söz sadakadır; kötü söz ise kalpleri yaralayan büyük bir vebaldir. Gıybet insanı insanlıktan çıkaracak ve ahirette büyük bir azaba çaptıracak pis bir günahtır. 

Özellikle günümüz toplumda gıybet yüzünden binlerce yuva dağılmış yok olmuştur. Binlerce insan intihar etmiştir. Çünkü gıybet başka günahlara sürükleyen ve hem sana hemde gıybet ettiğin kişiye büyük zararlar verir. Allah dilimizi zikirle kuranla meşgul etsin. Gıybetten Allah dilimizi muhafaza etsin.